İRAN – İSRAİL

Savaş bir emirle başlar.
Uzadığında ise silahların ötesine taşar.

1973’te petrol ambargosu cephede değil, piyasalarda sarsıntı yarattı. Fiyatlar yükseldi, enflasyon patladı, büyüme durdu. 1990 ve 2003 krizleri aynı gerçeği yeniden gösterdi: Orta Doğu’daki her büyük çatışma enerji üzerinden dünyaya yayılır.

Bugün İran hattında yaşanan gerilim askeri sınırları aşma potansiyeli taşıyor. Basra Körfezi küresel petrol akışının merkezidir. Dünya arzının yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı’ndan geçer. Bu hattın istikrarsızlaşması fiyatları yukarı iter.

Petrol artar.
Maliyet yükselir.
Enflasyon sertleşir.
Faiz tırmanır.
Büyüme yavaşlar.
Siyaset gerilir.

Bu tablo cephe dışındaki baskıdır.

Amerika Birleşik Devletleri artık 1970’lerin kırılgan ekonomisi değildir. Kaya petrolü üretimi, rezerv kapasitesi ve doların küresel ağırlığı önemli bir tampon sağlar. Finansal araçlar Washington’a hareket alanı sunar.

Ancak uzun süreli bir şok küresel enflasyonu diri tutabilir ve iç siyasi tartışmaları sertleştirebilir. Vietnam ve Afganistan deneyimleri askeri üstünlüğün kalıcı siyasi rahatlık sağlamadığını gösterdi.

İran klasik cephe savaşından çok asimetrik yöntemlere dayanır. Bölgesel ağları krizi genişletebilir. Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen hattı potansiyel yayılma alanıdır. Asıl risk ani çöküş değil, sürecin uzamasıdır.

Zaman uzadıkça denge askeri kapasiteden ekonomik dayanıklılığa kayar.

Rusya ve Çin denklemin dış aktörleridir. Moskova İran’ı bölgesel denge unsuru olarak görür; ancak kapasitesi sınırsız değildir. Pekin enerji güvenliğini gözetir, doğrudan askeri angajmandan uzak durur. Muhtemel destek dolaylı olur: diplomatik koruma ve ticari kanallar üzerinden.

Bu durum sonucu tek başına belirlemez; fakat sürenin uzamasına zemin hazırlayabilir.

İran dosyası bir Vietnam tekrarı değildir.
Ancak uzayan bir kriz ekonomik ve siyasi basıncı artırabilir.

Modern güç yalnızca cephede ölçülmez.
Enerji akışında, fiyat tablolarında, kamuoyu direncinde ölçülür.

Savaş sahada başlar.
Uzarsa, dengeyi ekonomi belirler.

Çetin Ay
Bwa Başkanı